غم ضادى به هم در آميخته‏

و بفرج أفراجها غصص أتراحها؛ و در لا به لاى شادى‏ها اندوه‏ها و غصه‏هاى گلوگير را همراه نمود.

فرج (به ضم اول و فتح دوم) جمع فرجه است افراح: شادى‏ها و سرورها.

غصص جمع غصه پريدن طعام است در حلق.

اتراح جمع ترح ضد سرور و خوشحالى است و البته در دنيا شادى بدون اندوه ديده نشده، و حكمتش همان چيزى است كه گفته شد.

اجل‏هاى معين‏

و خلق الآجال فأطالها و قصرها و قدمها و أخرها؛ خدا مدت زندگانى‏ها را تعيين نموده و بعضى را طولانى و برخى را كوتاه و بعضى را مقدم و بعضى را مؤخر داشت. بدون اين كه كسى را از آن آگاه سازد، و جاهل و عالم در اين جهت با هم برابرند حتى پزشكان. خداى تعالى فرموده: هو الذى خلقكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقه ثم يخرجكم طفلا ثم لتبلغوا أشدكم ثم لتكونوا شيوخا و منكم من يتوفى من قبل و لتبلغوا أجلا مسمى و لعلكم تعلقون‏⁽¹³³⁹⁾؛ اوست خدايى كه شما را از خاك آفريد، و سپس از نطفه و آن گاه از خون بسته علقه، پس شما را از رحم مادر طفى بيرون آورد تا آن كه به سن رشد و كمال برسيد و باز پيرى سال خورده شويد، و برخى از شما پيش از سن پيرى وفات كنيد، و همه به اجل معين خود مى‏رسيد (اين چنين كرديم تا) مگر قدرت خدا را تعقل كنيد.

و صل بالموت أسبابها؛ و مرگ را با عوامل و اسبابى ارتباط داد.

أسبابها يعنى اسباب اجل‏ها و مقصود بيمارى‏ها و آفت هاست.

و جعله خالجا لأشطانها؛ و مرگ را كشنده رشته دراز سر آمد زندگى قرار داد.

جعله: قرار داد مرگ را. خالجا: جاذب و كشنده. اشطان: ريسمان‏هاى دراز.

و قاطعا لمرائر أقرآنهامم؛ و پاره كننده طناب‏هاى محكم اجل‏ها. مرائر جمع مريره: ريسمان محكم بافته. اقران: ريسمان‏ها. و اضافه مرائر به أقران از باب اضافه صفت به موصوف است. و لكل أمة فاذا جاء أجلهم لا يستأخرون ساعة و لا يستقدمون‏⁽¹³⁴⁰⁾؛ هر قومى را دوره‏اى و اجل معينى است كه چون فرا رسد لحظه‏اى مقدم و مأخر نتوانند كرد.

51. از خطبه 89

فيها بعد ما مر:

عالم السر من ضمائر المضرمين، و نجوى المتخافتين، و خواطر رجم الظنون، و عقد عزيمات اليقين، و مسارق ايماض الجفون، و ما ضمنته أكنان القلوب، و غيابات الغيوب، و ما أصغت لا ستراقه مصائح الأسماع.

و مصائف الذر، و مشاتى الهوام، و رجع الحنين من المولهات، و همس الأقدام، و منفسح الثمرة من و لائج غلف الأكمام، و منقمع الوحوش من غيران الجبال و أوديتها، و مختبا البعوض بين سوق الأشجار و ألحيتها، و مغرز الأوراق من الأفنان، و محط الأمشاج من مسارب الأصلاب، و ناشئة الغيوم و متلاحمها، و درور قطر الحساب فى متراكهم، و ما تسفى الأعاصير بذيولها، و تعفو الأمطار بسيولها، و عوم نبات الأرض فى كثبان الرمال، و مستقر ذوات الأجنحة بذرى شناخيب الجبال، و تغريد ذوات المنطق فى دياجير الأوكار، و ما أوعبته الأصداف و حضنت عليه أمواج البحار.

و ما غشيته سدفة ليل أو ذر عليه شارق نهار، و ما اعتقب عليه أطبالق الدياجير، و سبحات النور، و أثر كل خطوة، و حس كل حركة، و رجع كل كلمة، و تحريك كل شفة، و مستقر كل نسمة، و مثقال كل ذرة، و هماهم كل نفس هامة، و ما عليها من ثمر شجرة، أوساقط ورقة، أو قرارد نطفة، أو نقاعة دم و مضغة، أو ناشئة خلق و سلالة.

لم تلحفه فى ذلك كلفة، و لا اعترضته فى حفظ ما ابتدعه من خلقه عارضة، و لا اعتورته فى تنفيذ الأمور و تدابير المخلوقين ملالة و لا فترة، نفذ فيهم علمه، و أحصاهم وعده، و وسعهم عدله، و غمرهم فظله، مع تقصيرهم عن كنه ما هو أهله؛

امام (عليه السلام) در ادامه خطبه قبل مى‏فرمايد:

خداوند از نيات كسانى كه راز خود را پنهان مى‏دارند و از نجواى آنان كه زير گوشى با هم سخن مى‏گويند و از گمان‏هايى كه در خاطره‏ها خطور مى‏كند و انديشه‏هايى كه يه يقين مى‏پيوندد و چشمك زدن و نگاه‏هاى مخفيانه، و اسرارى كه در درون قلب‏ها، و پشت پرده‏هاى غيب است، و از شنودهاى سرى آگاه است.

خداوند از لانه‏هاى تابستانى مورچگان و جايگاه حشرات و ناله‏هاى غم‏انگيز مادران در فراق عزيزان و صداى آهسته قدم‏ها و محل پرورش ميوه در درون غلاف‏ها و مخفى گاه حيوانات در شكاف كوه‏ها و دره‏ها و نهان گاه پشه در ميان ساقه‏ها و پوست درختان، و محل پيوستگى برگ‏ها به شاخه‏ها، و محل اجتماع نطفه مرد و زن كه از صلب‏ها خارج شده در رحم مادران قرار مى‏گيرد. و ابرهاى برخاسته در هوا و به هم پيوسته و انبوه، و فرود آمدن قطرات باران از ابرهاى متراكم، و آن چه بادها به دامن خويش از زمين بر مى‏دارند، و باران‏ها با سيلاب‏ها محو و نابود مى‏كنند، و حركت و جنبش حشرات زمين (يا نباتات زمين) در درون تل‏هاى شن و ماسه، و جايگاه پرندگان در قله كوه‏ها و نغمه سرايى مرغان خوش الحان در آشيانه‏هاى تاريك، و لؤلؤهايى كه در آغوش صدف‏هاى درياست و امواج دريا آن را پرورش داده از همه اين‏ها آگاه است.

خدا مى‏داند آنچه را كه تاريكى شب فرا گرفته، و يا خورشيد روز بر آن تابيده و آنچه ظلمت‏هاى متراكم و اشعه نور بر آن پى در پى مى‏آيد. خدا از اثر هر گامى، و از صداى آهسته هر حركتى، و از آواى هر كلمه‏اى و از حركت هر لبى، و از جايگاه هر جاندارى، و وزن هر ذره‏اى، و همهمه هر انسان مترددى و از ميوه درختان و از برگ ريخته شده بر زمين و از قرارگاه نطفه، و از خون تازه (علقه)، و قطعه گوشت (مضغه) و منشأ آفرينش مولود و سلاله آگاه است.

خدا در همه اين آگاهى‏ها نه به زحمت افتاده و نه براى حفظ و نگهدارى آنچه از مخلوقات به وجود آورده احساس خستگى و ناتوانى مى‏كند، و نه در اداره و تنفيذ امور و تدبير جهان آفرينش دچار ناراحتى و سستى مى‏گردد، بلكه علم خدا در تمام موجودات نفوذ داشته و ارقام و اعداد آن‏ها را كنترل دارد؛ و عدالتش بر تمام جهان هستى سايه افكنده، لطفش همه را فرو گرفته، با اين همه هنوز بشر نتوانسته آن طور كه شايسته اوست او را درك كرده در برابر او انجام وظيفه نمايد.

خدا آگه ز اسرار

عالم السر؛ خداوند داناى نهانى‏ها است. ...يعلم السر و أخفى‏⁽¹³⁴¹⁾

؛ خدا بر (پيدا و) نهان و مخفى‏ترين امور جهان كاملا آگاه است.

من ضمائر المضمرين؛ از نيات كسانى كه راز خود را پنهان مى‏دارند (آگاه است). و ان ربك ليعلم ما تكن صدورهم و ما يعلنون‏⁽¹³⁴²⁾؛ و همانا خداى تو بر آنچه خلق در دل‏ها پنهان كنند يا آشكار سازند به همه آگاه است.

و نجوى المتخافتين؛ و از نجواى آنان كه زير گوشى با هم سخن مى‏گويند آگاه است. ألم‏تر أن الله يعلم ما فى السموات و ما فى الأرض ما يكون من نجوى ثلاثة الا هو رابعهم و لا خمسة الا هو سادسهم و لا أدنى من ذلك و لا اكثر الا هو معهم أين ما كانوا ثم ينبئهم بما علموا يوم القيامة ان الله بكل شى‏ء عليم‏⁽¹³⁴³⁾؛ آيا نديدى كه آنچه در آسمان‏ها و زمين است خدا بر آن آگاه است، هيج رازى سه كس با هم نگويند جز آن كه خدا چهارم آن‏ها و نه پنج كس جز آن كه خدا ششم آن‏ها و نه كمتر از آن و نه بيشتر جز آن كه خدا هر كجا باشند با آن هاست، كه ساخت كه خدا به كليه امور عالم داناست.

و خواطر رجم الظنون؛ و از گمان‏هايى كه در خاطره‏ها خطور مى‏كند آگاه است. مقصود خاطره‏هايى است كه واقعيت نداشته تنها وجودشان در عالم خيال است. جوهرى گفته: رجم گفتار است بر اساس گمان و پندار. خداى تعالى فرموده: ... رجما بالغيب...⁽¹³⁴⁴⁾؛ ... از روى خيال بافى و غيب گويى... .

گويند: صار فلان رجما يعنى حقيقت امر فلان نامعلوم است.⁽¹³⁴⁵⁾

و عقد عزيمات اليقين؛ و از انديشه‏هايى كه به يقين مى‏پيوندد. عقد (به ضم اول و فتح دوم) جمع عقده، و عزيمات اليقين: قطع يقينى است كه مطابق با واقع باشد.

و مسارق ايماض الجفون؛ و چشم زدن و نگاه‏هاى مخفيانه.

مسارق جمع مسرق، گويند: هو يسارق النظر: از روى حيله مى‏نگرد يا دزديده مى‏نگرد. و ايماض مأخوذ است از او مضت المرأه: دزديده نگاه كرد زن. الجفون جمع جفن: پلك چشم. اصل در اين گفتار امام (عليه السلام) قول خداى تعالى است: يعلم خائنة الأعين و ما تخفى الصدور⁽¹³⁴⁶⁾؛ خدا به خيانت چشم خلق و انديشه‏هاى نهانى دل‏هاى مردم آگاه است.

و ما ضمنته أكنان القلوب؛ و از اسرارى كحه در درون قلب هاست.

ضمنته: در بر گرفته. اكنان جمع كن: پرده. و ربك يعلم ما تكن صدورهم و ما يعلنون‏⁽¹³⁴⁷⁾؛ و خداى تو به آنچه خلق در دل پنهان كنند يا آشكار سازند به همه آگاه است.

و غيابات الغيوب؛ و از پشت پرده‏هاى غيب. غيابات جمع غيابه است. گويند: غيابت الجب: قعر چاه. الغيوب جمع غيب: پنهانى. اصل در واژه غيب زمين پست است لبيد درباره ماده گاوى كه حيوان درنده بچه‏اش را خورده گفته:

شنيد آواز بچه‏اش را از جايى پست و ناپيدا، پس هراسان شد... .

و غيب چيزى است كه از ديد چشم پنهان باشد، گويند: شاد ذات غيب: گوسفند پيه دار، زيرا پيه ناپيداست و به چشم ديده نمى‏شود.

خداى تعالى مى‏فرمايد: فلما أنبأهم بأسمائهم قال ألم أقل لكم انى أعلم غيب السموات و الأرض و أعلم ما تبدون و ما كنتم تكتمون‏⁽¹³⁴⁹⁾؛ ... پس چون آدم ملائكه را بدان اسماء آگاه ساخت خدا به ملائكه فرمود: نگفتم به شما من مى‏دانم غيب آسمان‏ها و زمين را و مى‏دانم هر آنچه را كه آشكار و پنهان داريد.

و ما أصغت لا ستراقه مصائخ الأسماع؛ و از شنودهاى سرى (مطلع است). اصغت: گوش دهد. استراق مأخوذ است از استرق السمع: پنهانى سخنى را گوش داد كه گويى خبر را مى‏دزدد. مصائخ جمع مصيخه: دستگاه شنوايى. اسماع جمع سمع: گوش.

خداى تعاى.يفرمايد: و لقد جعلنا فى السماء بروجا و زيناها للناظرين * و حفظناها من كل شيطان رجيم * الا من استرق السمع فأتبعه شهاب مبين‏⁽¹³⁵⁰⁾؛ ما در آسمان كاخ‏هاى بلند برافراشتيم و بر چشم بينايان عالم آن كاخ‏ها را به زيب و زيور بياراستيم، و آن را از دستبرد شيطان مردود محفوظ داشتيم، لكن هر شيطانى براى سرقت سمع به آسمان نزديك شد تير شهاب شعله آسمانى او را تعقيب كرد.

و مصائف الذر؛ و لانه‏هاى تابستانى مورچگان. ذر: مورچه، و مصائف لانه‏هاى تابستانى مورچگان است.

و مشاتى الهوام؛ و جايگاه زمستانى حشرات. هوام جمع هامة: حشرات ترسناك است، و مشاتى: مواضع آن هاست در زمستان.⁽¹³⁵¹⁾

و رجع الحنين من المولهات؛ و ناله‏هاى غم‏انگيز مادران در فراق فرزندان.

جوهرى گفته: حين النافه ناله ماده شتر است در فراق بچه‏اش. مولهات جمع مولهه مادرى است كه از فراق فرزند سرگذشته و متحير باشد.⁽¹³⁵²⁾

و همس الأقدام؛ و از صداى آهسته قدم‏ها (آگاه است). همس: آهسته‏ترين صداى پا، خداى تعالى مى‏فرمايد: ... فلا تسمع الا همسا⁽¹³⁵³⁾؛ ... كه از هيچ كس جز زير لب و آهسته صدايى نخواهى شنيد.

و منفسح الثمرة من ولائج غلف الأكمام؛ و محل پرورش ميوه درون غلاف‏ها.

منفسح: جاى وسيع و فراخ. و لائج جمع وليجه: محل ورود. غلف (به ضم اول و دوم) جمع غلاف. الأكمام جمع كم (به كسر) غلاف غوره خرما و غلاف شكوفه است. شاعر گفته:

بوائج فى أكمامها لم تفتق؛ ⁽¹³⁵⁴⁾

سختى‏هايى كه در درون غلاف‏ها بوده و گشايش نيافته است.

و اما كم (به ضم) آستين پيراهن است. كه اين جا مراد نيست.

و منقمع الوحوش من غيران الجبال و أوديتها؛ و از مخفى گاه حيوانات در شكاف كوه‏ها و دره‏ها (آگاه است). منقمع: مخفى گاه. الوحوش: حيوانات خشكى. غيران (به كسر غين) جمع غار مانند كهف؛ ركوه. أدويه جمع وادى، در مصباح آورده: وادى محل جارى شدن سيلاب است بين كوه‏ها يا جنگل‏ها⁽¹³⁵⁵⁾ (دره).

و مختبا البعوض بين سوق الأشجار و ألحيتها؛ و نهان گاه پشه در ميان ساقه و پوست درختان.

مختبأ محل پنهان شدن. بعوض جوهرى گفته: بعوض: پشه.⁽¹³⁵⁶⁾سوق به ضم جمع ساق. الحيه (به فتح همزه) جمع لحاء: پوست درخت.

و مغرز الأوراق من الأفنان؛ و از محل پيوستگى برگ‏ها به شاخه‏ها. مغرز مأخوذ است از غرزت الشى‏ء بالابرة؛ دوختم آن چيز را با سوزن. اوراق جمع ورق، و مقصود برگ درخت است. افنان جمع فن: شاخه درخت.

و محط الأمشاج من مسارب الأصلاب؛ و محل اجتماع نطفه مرد و زن كه از صلب‏ها خارج مى‏شود. محط: جاى فرود آمدن. امشاج: نطفه مرد و زن، جمع مشيح، ماند يتيم و ايتام. گويند: نطفة امشاج و مقصود نطفه مرد است كه با نطفه و خون زن در مى‏آميزد.

خداى تعالى فرموده: انا خلقنا الانسان من نطقة أمشاج...⁽¹³⁵⁷⁾؛ ما انسان را از آب نطفه مختلط خلق كرديم... .

مسارب جمع مسرب: مجرى. اصلاب جمع صلب، خداى تعالى فرموده: يخرج من بين الصلب و الترائب‏⁽¹³⁵⁸⁾؛ كه (آن آب نطفه) از ميان صلب پدر و سينه مادر بيرون آمده است.

و ناشئة الغيوم و متلاجمها؛ و ابرها برخاسته در هوا و به هم پيوسته‏و انبوه.

جوهرى گفته: نشأ پاره ابر است كه نخستين نمايان گردد. الغيوم جمع عيم، گويند: غامت السماء؛ ابرناك گرديد آسمان‏⁽¹³⁵⁹⁾. متلاحم: انبوده و متراكم.

و درو قطر السحاب فى متراكمها؛ و فرود آمدن قطرات باران از ابرهاى به هم پيوسته.

درور: سيلان متراكم: بر هم نشسته و انبوه.

و ما تسفى الأعاصير بذيولها؛ و آنچه بادها به دامن خويش از زمين بر مى‏دارند.

تسفى مأخوذ از سفت الريح التراب، يعنى باد، خاك را در هوا پراكنده ساخت.

اعاصير جمع اعصار بادى است كه غبار را در هوا پراكند ساخته به طور عمود بالا مى‏رود، خداى تعالى مى‏فرمايد: ... فأصابها اعصار فيه نار...⁽¹³⁶⁰⁾؛ ... و در باغ او بادى آتشبار افتد... .

و گفته شده كه آن بادى است كه ابر و رعد و برق برانگيزد. يذيولها يعنى به دنباله خويش كه به زمين برخورد مى‏كند.

و تعفو الأمطار يسيولها؛ و باران‏ها با سيلاب‏ها محو و نابود مى‏كنند.

تعفو مأخوذ است از عف الريح المنزل؛ پوشيد باد خانه را به خاك، (آن را كهنه و فرسوده نمود). بسيولها يعنى با سيلاب هايى كه از آن باران‏ها پديد مى‏آيد.

و عوم نبات الأرض فى كثبان الرمال؛ و حركت و جنبش حشرات زمين در درون تل‏هاى شن و ماسه. عوم: حركت و شناورى، و در روايتى نبات الأرض (به تقديم نون) آمده‏⁽¹³⁶¹⁾ و در اين صورت اضافه عوم به آن مجاز است، و بنابر روايت بنات الأرض (به تقديم باء) مقصود از آن حشرات و جانورانى است كه در درون شن زارها هستند و نسبت عوم به آن استعاره است. كثبان الرمال؛ توده‏ها شن. جوهرى گفته: كل ما انصب فى شى‏ء فقد انكثب فيه؛ هر چيز كه در چيز ديگر ريخته شود پس در آن فراهم آمده است؛ و به همين جهت توده ريگ را كثيب گويند، زيرا در جايى ريخته و گرد آمده است. و جمع آن كثبان‏⁽¹³⁶²⁾.

و مستقر ذوات الأجنحة بذرى شناخيب الجبال؛ و جايگاه پرندگان در قله كوه‏ها.